Wstęp
Burczybas to tradycyjny instrument muzyczny z Kaszub, który zalicza się do grupy membranofonów, czyli instrumentów wydających dźwięki za pomocą drgań membrany. Jest to bęben pocierany, którego forma nawiązuje do drewnianej beczki z jedną skórzaną membraną. Instrument ten ma bogatą historię i zajmuje szczególne miejsce w kulturze kaszubskiej, pełniąc zarówno funkcje obrzędowe, jak i rozrywkowe. W artykule przyjrzymy się jego budowie, historii oraz współczesnemu zastosowaniu.
Nazwa burczybas
Burczybas znany jest pod różnymi nazwami w różnych regionach Polski oraz w innych krajach. Na Pomorzu i Kaszubach można spotkać takie określenia jak brumbas, bąk, buk czy brzãczadło. Na Warmii używa się nazwy huk, a na Podkarpaciu masiura. Interesująca jest także obecność burczybasa w innych krajach europejskich – w Niemczech funkcjonuje pod nazwą Brummtopf, na Ukrainie jako бугай (bugaj), a w Czechach można go spotkać jako bulál lub bukač. Te różnorodne nazwy świadczą o szerokim zasięgu kulturowym burczybasa oraz o jego adaptacji w różnych kontekstach regionalnych.
Budowa i zasada działania
Burczybas charakteryzuje się unikalną konstrukcją. Jego korpus przypomina beczkę i wykonany jest najczęściej z drewna, ale może być także z blachy czy gliny. Często zdobiony jest malowidłami, co nadaje mu estetyczny wygląd. Membrana, która stanowi podstawowy element instrumentu, wykonana jest przeważnie ze skóry cielęcej lub koziej, choć w niektórych regionach używa się jej również z krowiego lub świńskiego pęcherza. W centralnej części membrany znajduje się pęk końskiego włosia lub metalowy łańcuch, który jest kluczowy dla wydobywania dźwięku.
Aby uzyskać dźwięk z burczybasa, potrzebne są co najmniej dwie osoby. Jedna osoba trzyma korpus instrumentu, podczas gdy druga przeciąga palcami po natartym kalafonią kosmyku włosia. Ta technika sprawia, że powstają nieregularne wibracje przenoszone na membranę, która rezonuje i emituje charakterystyczne brzęczące dźwięki. Ciekawym aspektem gry na burczybasie jest możliwość wzbogacenia brzmienia poprzez wrzucenie do wnętrza instrumentu drobnych przedmiotów lub napełnienie go wodą. Dodatkowo, podczas gry włosie polewa się wodą, co również wpływa na jakość dźwięku.
Historia burczybasa
Historia burczybasa sięga czasów prehistorycznych, kiedy to bębny pocierane były używane w różnych kulturach do celów obrzędowych i apotropeicznych, czyli mających na celu odpędzanie złych duchów. W zachodniej Europie burczybas znany był przynajmniej od późnego średniowiecza. Jego popularność wzrosła w XIX wieku na terenach Prus Wschodnich oraz Pomorza Gdańskiego.
W XX wieku burczybas był nadal obecny w ludowych obrzędach na Kaszubach oraz w innych regionach Polski takich jak Kociewie czy ziemia chełmińska. Jego znaczenie wzrosło wraz z ruchem odrodzenia folkloru oraz zainteresowaniem kulturą ludową. Współcześnie burczybas pełni rolę nie tylko tradycyjnego instrumentu obrzędowego, ale także elementu koncertowego i estradowego. Wchodzi w skład kapel ludowych i jest symbolem tożsamości muzycznej Kaszubów.
Współczesne zastosowanie burczybasa
Dziś burczybas jest często wykorzystywany podczas festiwali folklorystycznych oraz koncertów muzyki ludowej. Jego unikalne brzmienie przyciąga uwagę zarówno miłośników muzyki tradycyjnej, jak i nowoczesnych artystów eksplorujących różne style muzyczne. Burczybas stał się symbolem kaszubskiej muzyki i kultury regionalnej.
Wykonywany jest przez wielu artystów ludowych, takich jak Augustyn Mielewczyk i jego syn Mieczysław Mielewczyk z Kartuz oraz Jerzy Walkusz z Hopowa. Dzięki ich pracy burczybas nie tylko przetrwał do dzisiaj, ale również rozwija się w nowych aranżacjach i kontekstach muzycznych.
Zakończenie
Burczybas to nie tylko instrument muzyczny; to także ważny element kultury kaszubskiej i polskiej tradycji ludowej. Jego unikalna budowa oraz sposób wydobywania dźwięku czynią go jednym z najbardziej rozpoznawalnych instrumentów regionalnych. Historia burczybasa odzwierciedla zmieniające się trendy w muzyce oraz kulturze obrzędowej, a jego współczesne wykorzystanie pokazuje, jak tradycja może ewoluować i dostosowywać się do nowych okoliczności. Burczybas pozostaje symbolem regionalnej tożsamości Kaszubów i świadectwem bogactwa polskiej kultury ludowej.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).